Biedaszyb – co to jest?
Biedaszyb to niewielkie, prowizoryczne wyrobisko górnicze lub zespół takich wyrobisk, które powstają w celu pozyskiwania płytko zalegającego węgla, zazwyczaj poza legalną organizacją wydobycia i bez odpowiedniego zabezpieczenia technicznego. Określenie to jest szczególnie związane z działalnością ludzi, którzy z powodu bezrobocia i ubóstwa podejmowali samodzielną eksploatację, aby zdobyć opał lub środki na utrzymanie.
Chociaż nazwa zawiera słowo „szyb”, biedaszyb nie musi mieć wyłącznie postaci pionowego otworu prowadzącego pod ziemię, ponieważ historycznie określano tak również wyrobiska pochyłe i podobne do sztolni. Pojęcie opisuje więc zarówno sposób prowadzenia wydobycia, jak i jego społeczny kontekst, wobec czego nie można sprowadzać go do jednego kształtu lub określonej głębokości.
Skąd pochodzi nazwa „biedaszyb”?
Nazwa łączy słowa „bieda” i „szyb”, a jej znaczenie bezpośrednio nawiązuje do sytuacji ludzi, dla których wydobywanie węgla poza kopalnią przemysłową stawało się sposobem przetrwania. W polskich opisach górnictwa termin szczególnie mocno utrwalił się w związku z bezrobociem i kryzysem gospodarczym początku lat 30. XX wieku, kiedy rozwinęło się tak zwane dzikie kopalnictwo.
W dawnych publikacjach można spotkać zapis „bieda-szyb”, natomiast współcześnie stosuje się pisownię łączną „biedaszyb”, której liczba mnoga brzmi „biedaszyby”. Osoby prowadzące takie wydobycie określano między innymi jako kopaczy lub biedaszybikarzy, chociaż wśród nich znajdowali się również doświadczeni górnicy wcześniej zatrudnieni w zakładach przemysłowych.
Jak wyglądał biedaszyb?
Postać biedaszybu zależała od lokalnych warunków geologicznych, przede wszystkim od głębokości i nachylenia pokładu węgla oraz od ukształtowania terenu. W jednych miejscach wykonywano niewielkie szybiki, od których odchodziły krótkie chodniki, natomiast w innych dostęp do surowca uzyskiwano przez wyrobisko prowadzone ze zbocza lub przez płytki wykop.
Na powierzchni mogły znajdować się proste urządzenia do podnoszenia materiału, miejsca jego sortowania oraz nagromadzenia ziemi i kamienia wydobytego podczas prac. Pod ziemią stosowano niekiedy drewniane zabezpieczenia, jednak ich obecność nie oznaczała, że wyrobisko zostało rozpoznane, zaprojektowane i utrzymywane według zasad obowiązujących w profesjonalnej eksploatacji.
W opisach historycznych pojawiają się również wzmianki o prowizorycznych urządzeniach wentylacyjnych i niewielkich rząpiach, do których spływała woda napływająca do wyrobiska. Pokazuje to, że nawet wydobycie prowadzone na małą skalę musiało mierzyć się z problemami typowymi dla górnictwa podziemnego, chociaż środki przeznaczone na ich opanowanie były bardzo ograniczone.
Czym biedaszyb różni się od szybu, sztolni i dukli?
Szyb górniczy jest wyrobiskiem pionowym lub silnie nachylonym, którego funkcją może być między innymi transport ludzi, materiałów i urobku albo wentylacja kopalni. Nazwa „biedaszyb” odnosi się natomiast do specyficznego sposobu organizacji wydobycia, dlatego niewielkie wyrobisko o kształcie szybu może być biedaszybem, lecz nie każdy mały szyb zasługuje na takie określenie.
Sztolnia ma bezpośrednie wyjście na powierzchnię i przebiega poziomo lub z niewielkim nachyleniem, wobec czego biedaszyb wykonany w zboczu może przypominać ją pod względem przestrzennym. Podobieństwo konstrukcji nie przesądza jednak o tożsamości tych pojęć, ponieważ sztolnia może stanowić prawidłowo wykonany element legalnie funkcjonującej kopalni.
Dukla jest historycznym określeniem niewielkiego wyrobiska pionowego, wykorzystywanego między innymi do rozpoznawania złoża lub wydobycia, którego nazwa nie oznacza sama w sobie działalności nielegalnej. Biedaszyb i dukla mogą więc być do siebie podobne, ale pierwsze pojęcie ma wyraźny kontekst społeczny i organizacyjny, którego drugie nie musi zawierać.
Dlaczego biedaszyby powstawały przy płytkich pokładach węgla?
Samodzielne wydobywanie węgla było możliwe przede wszystkim tam, gdzie pokład znajdował się blisko powierzchni albo tworzył wychodnię, czyli dochodził do powierzchni terenu lub w jej pobliże. Takie warunki pozwalały dotrzeć do surowca bez budowy infrastruktury porównywalnej z dużą kopalnią, chociaż ograniczony zakres robót nie usuwał zagrożeń związanych z pracą pod ziemią.
Płytkie partie złoża mogły pozostawać poza bieżącą eksploatacją przemysłową, podczas gdy dla niewielkiej grupy ludzi stanowiły dostępne źródło opału i dochodu. O lokalizacji biedaszybów decydowała więc jednocześnie budowa geologiczna oraz sytuacja gospodarcza, ponieważ sam fakt występowania węgla nie tłumaczy jeszcze, dlaczego w określonym czasie rozwijało się nieformalne wydobycie.
Biedaszyby na Górnym Śląsku w okresie międzywojennym
Jednym z najlepiej rozpoznanych okresów rozwoju biedaszybów były lata wielkiego kryzysu gospodarczego, który rozpoczął się w 1929 roku i doprowadził do ograniczania produkcji oraz zatrudnienia w przemyśle. Dla części rodzin górniczych sprzedaż samodzielnie wydobytego węgla stawała się wówczas źródłem utrzymania, ponieważ utrata pracy oznaczała jednocześnie utratę regularnego dochodu.
W granicach dzisiejszych Katowic nielegalne wydobycie prowadzono między innymi na Wełnowcu oraz w rejonach Murcek, Piotrowic i Kostuchny, gdzie dostęp do płytkich pokładów sprzyjał powstawaniu skupisk niewielkich wyrobisk. Węgiel trafiał do lokalnych odbiorców, a z działalnością kopaczy wiązały się również transport, sortowanie i handel, które angażowały kolejne osoby.
Biedaszyby stanowiły więc zjawisko większe niż pojedynczy dół wykopany przez jednego człowieka, ponieważ wokół niektórych skupisk wyrobisk powstawały sieci współpracy i wymiany. Ich rozwój ujawniał skalę kryzysu społecznego w regionie, w którym nowoczesne kopalnie przemysłowe sąsiadowały z wydobyciem prowadzonym przy użyciu bardzo ograniczonych środków.
Dlaczego biedaszyby kojarzą się również z Wałbrzychem?
Drugim ważnym kontekstem jest rozwój nieformalnego wydobycia w rejonie Wałbrzycha po rozpoczęciu likwidacji miejscowych kopalń w latach 90. XX wieku, kiedy wielu pracowników straciło zatrudnienie w górnictwie i zakładach z nim powiązanych. Dla części mieszkańców dostęp do płytko zalegającego węgla stał się wówczas sposobem zdobywania opału lub uzyskiwania dochodu poza oficjalnym rynkiem pracy.
Badania terenowe prowadzone w Wałbrzychu i okolicach na początku XXI wieku wykazały, że wśród kopaczy znajdowali się byli górnicy, którzy wykorzystywali wiedzę zdobytą w kopalniach. Nie oznaczało to jednak, że dysponowali środkami technicznymi, rozpoznaniem górotworu i zapleczem organizacyjnym porównywalnym z zakładem przemysłowym.
Wałbrzyskie biedaszyby stały się przedmiotem badań geografów i antropologów, ponieważ pozwalały obserwować zarówno przemiany terenu, jak i sposoby radzenia sobie mieszkańców po utracie przemysłowych miejsc pracy. Przy opisie tego zjawiska ważne jest zatem uwzględnienie doświadczeń ludzi oraz warunków gospodarczych, które wpływały na podejmowane przez nich decyzje.
Jak wyglądała praca przy wydobyciu?
Węgiel urabiano głównie przy użyciu prostych narzędzi, które służyły do odspajania materiału od calizny, po czym urobek przemieszczano na powierzchnię za pomocą niewielkich pojemników i prostych urządzeń wyciągowych. Organizacja prac zależała od wielkości wyrobiska i liczby zaangażowanych osób, dlatego poszczególne biedaszyby mogły znacznie różnić się stopniem wyposażenia.
Praca obejmowała nie tylko samo odspajanie węgla, lecz również transport, oddzielanie kamienia, przygotowanie materiału do sprzedaży i utrzymywanie dostępu do pokładu. W większych skupiskach wyrobisk poszczególne zadania dzielono pomiędzy uczestników, a szczególne znaczenie mogło mieć doświadczenie osób wcześniej zatrudnionych w górnictwie.
Jakie zagrożenia występowały w biedaszybach?
Niewielka głębokość biedaszybu nie oznaczała bezpiecznych warunków pracy, ponieważ także płytkie wyrobisko wymaga rozpoznania skał, odpowiedniego zabezpieczenia oraz zapewnienia właściwej atmosfery. Ograniczone środki techniczne i niekontrolowane powiększanie przestrzeni podziemnych zwiększały ryzyko zdarzeń, których skutki mogły być śmiertelne.
- Utrata stateczności skał mogła prowadzić do obrywania fragmentów stropu i ociosów, a w poważniejszych przypadkach do zawału, który odcinał drogę wyjścia lub zasypywał ludzi.
- Niewystarczająca wentylacja sprzyjała powstawaniu atmosfery niebezpiecznej dla życia, w tym niedoborowi tlenu i nagromadzeniu gazów, których obecności nie można wiarygodnie ocenić na podstawie samego wyglądu wyrobiska.
- Napływ wody i zawodnienie skał utrudniały prowadzenie robót oraz mogły pogarszać warunki stateczności, szczególnie gdy wyrobisko znajdowało się w utworach silnie przepuszczalnych lub w pobliżu dawnych pustek.
- Prowizoryczny transport i niezabezpieczone otwory stwarzały ryzyko upadku, uderzenia przemieszczanym materiałem oraz innych urazów, których skutki pogarszała ograniczona możliwość szybkiego udzielenia pomocy.
Jakie ślady pozostawiają biedaszyby w terenie?
Po zakończeniu wydobycia mogą pozostać otwarte szybiki, zagłębienia i zapadliska, a także niewielkie usypiska materiału wydobytego podczas udostępniania węgla. Podziemne pustki mogą z czasem tracić stateczność, dlatego zmiany powierzchni terenu bywają widoczne również po porzuceniu prac.
Udokumentowane skutki obejmują zniszczenia pokrywy glebowej i roślinności, uszkodzenia drzewostanu oraz lokalne zaburzenia stosunków wodnych, które utrudniają późniejsze zagospodarowanie terenu. Likwidacja takich pozostałości może wymagać rozpoznania zasięgu wyrobisk i prac rekultywacyjnych, ponieważ samo wyrównanie powierzchni nie zawsze usuwa problem pustek znajdujących się pod nią.
Czy wybieranie węgla z hałdy jest tym samym co biedaszyb?
Wybieranie węgla z hałdy polega na odzyskiwaniu fragmentów paliwa z materiału wcześniej wydobytego i nagromadzonego na powierzchni, natomiast biedaszyb w podstawowym znaczeniu służy dotarciu do węgla zalegającego w naturalnym złożu. Obie formy działalności mogły występować obok siebie i wynikać z podobnych potrzeb ekonomicznych, jednak różniły się miejscem pozyskiwania surowca oraz charakterem prowadzonych prac.