Czym jest werksztela w kopalni?
Werksztela to gwarowe określenie, które w gwarze górniczej oznacza ładownię, czyli miejsce na kopalni przystosowane do załadunku urobku na środki transportu. W szerszym użyciu śląskim słowo to oznacza również warsztat, a więc pomieszczenie lub stanowisko wyposażone do wykonywania prac rzemieślniczych i napraw. Właściwe znaczenie zależy zatem od kontekstu wypowiedzi, ponieważ werksztela związana z transportem urobku pełni inne zadania niż werksztela, do której oddaje się uszkodzone narzędzie.
Skąd pochodzi słowo „werksztela”?
Werksztela wywodzi się z niemieckiego słowa „Werkstelle”, które zostało przystosowane do śląskiej wymowy i odmiany. Końcowe niemieckie „-e” zastąpiono końcówką „-a”, dzięki czemu zapożyczenie weszło do odmiany rzeczowników rodzaju żeńskiego, podobnie jak inne wyrazy przejęte przez górników i mieszkańców regionu.
W opracowaniu Elżbiety Rudnickiej-Firy dotyczącym zapożyczeń niemieckich w śląskim profesjolekcie górniczym werksztela występuje jako odpowiednik ładowni, a z kolei badania Kamili Nowak nad śląskim słownictwem gwarowym potwierdzają znaczenie warsztatu, co pokazuje, że jednego objaśnienia nie należy automatycznie przenosić na wszystkie środowiska i sytuacje.
Nazwa należy do tej samej warstwy słownictwa regionalnego, w której funkcjonują między innymi gruba, oznaczająca kopalnię, oraz bormaszina, czyli wiertarka. Takie określenia służyły codziennemu porozumiewaniu się załogi, natomiast ich zakres znaczeniowy nie zawsze pokrywa się z nazwami stosowanymi w dokumentacji technicznej.
Werksztela jako ładownia górnicza
W znaczeniu związanym z załadunkiem werksztela jest miejscem, w którym materiał zostaje przekazany na środek transportu, aby mógł przebyć kolejny odcinek drogi. Może chodzić o urobek kierowany do dalszego przewozu albo o materiały potrzebne do prowadzenia robót, przy czym rodzaj ładunku i sposób jego przemieszczania wynikają z organizacji danego zakładu.
W historycznym „Słowniku górniczym” Stanisława Gismana ładownia została opisana jako podwyższenie poziomu ładunkowego z dogodnym dojazdem, wykonane z drewna, muru lub betonu. Takie rozwiązanie ułatwiało przekazywanie materiału pomiędzy stanowiskiem pracy a pojazdem, ponieważ odpowiednie usytuowanie powierzchni ładunkowej ograniczało różnicę wysokości, którą należało pokonać podczas załadunku.
Nie oznacza to jednak, że każda werksztela musiała mieć postać identycznej rampy albo osobnego budynku. Historyczne objaśnienie wskazuje konkretną postać ładowni, natomiast przy rozpoznawaniu funkcji danego miejsca najważniejsze pozostaje to, czy było ono przygotowane do obsługi załadunku i współpracowało z określonym układem transportowym.
Jaką rolę pełniło miejsce załadunku w transporcie kopalnianym?
Odspojenie skały lub węgla w przodku stanowi dopiero początek drogi wydobytego materiału, ponieważ później trzeba go zebrać i przemieścić do miejsca dalszej przeróbki lub wydania na powierzchnię. Stanowisko załadunku łączy poszczególne etapy tej drogi, a jego sprawność wpływa na wykorzystanie urządzeń pracujących wcześniej i później w ciągu technologicznym.
W układzie wykorzystującym wozy kopalniane znaczenie ma możliwość podstawienia pustego wozu pod punkt załadunku, napełnienia go oraz odsunięcia, aby zrobić miejsce dla następnego. Do takich zadań stosuje się odpowiednio dobrane urządzenia manewrowe, między innymi popychaki, dlatego stanowisko załadunkowe obejmuje nie tylko miejsce podawania materiału, lecz także przestrzeń potrzebną do ruchu i obsługi środków transportu.
Przy organizacji takiego stanowiska uwzględnia się przede wszystkim:
- Dostęp do miejsca załadunku, który powinien odpowiadać wymiarom oraz sposobowi poruszania się używanych środków transportowych.
- Położenie punktu podawania materiału, ponieważ wzajemne ustawienie urządzeń wpływa na skuteczność napełniania wozu i ilość rozsypującego się urobku.
- Możliwość odbioru załadowanych środków transportu, bez której nawet sprawne urządzenie załadowcze nie zapewni ciągłości przewozu.
- Przestrzeń dla obsługi, niezbędną do wykonywania przewidzianych czynności oraz kontroli stanu stanowiska i wyposażenia.
Werksztela w znaczeniu warsztatu
Jeżeli słowo pojawia się w rozmowie o naprawianiu, dopasowywaniu lub wykonywaniu części, może oznaczać warsztat, w którym znajdują się narzędzia i wyposażenie potrzebne do takich prac. W tym znaczeniu istotą werkszteli jest możliwość wykonania określonych czynności technicznych, a nie przekazywanie materiału na środki transportu.
Warsztat obsługujący potrzeby kopalni może zajmować pomieszczenia na powierzchni, natomiast wybrane prace konserwacyjne i naprawcze wykonuje się również pod ziemią, w przygotowanej do tego komorze górniczej. Zakres wyposażenia zależy od powierzonych zadań, dlatego nie należy zakładać, że każde miejsce określane gwarowo jako werksztela posiadało taki sam zestaw maszyn lub umożliwiało wykonywanie wszystkich rodzajów napraw.
Ładownia i warsztat pozostają odrębnymi funkcjonalnie miejscami, mimo że w różnych poświadczeniach językowych występuje dla nich ta sama nazwa. Przy odczytywaniu wspomnień górniczych, opisów dawnych zakładów lub wypowiedzi pracowników o znaczeniu werkszteli rozstrzygają więc opisane czynności i wyposażenie, a nie samo brzmienie wyrazu.